Budowa jachtu

W tym rozdziale omawiamy szczegółowo elementy konstrukcyjne, wyposażenie i instalacje typowego jachtu żaglowego. Znajomość tych zagadnień jest podstawą do bezpiecznej obsługi jednostki oraz zaliczenia egzaminu na patent żeglarza jachtowego.

Podstawowe pojęcia i wymiary

Każdy jacht opisuje się kilkoma podstawowymi wymiarami:

Długość całkowita (LOA) – od najdalej wysuniętego punktu dzioba do najdalej wysuniętego punktu rufy
Długość na wodnicą (LWL) – długość linii zanurzenia; wpływa na prędkość maksymalną jachtu (prędkość hydrodynamiczna: V ≈ 1,34 × √LWL, gdzie LWL w stopach)
Szerokość (beam) – największa szerokość kadłuba
Zanurzenie – odległość od wodnicy do najniżej położonej części (kila, płetwy lub miecza)
Wolna burta – odległość od wodnicy do górnej krawędzi pokładu; wpływa na bezpieczeństwo przy silnym przechyle
Wyporność – masa wody wypieranej przez kadłub, równa masie jachtu ze wszystkim na pokładzie

Kadłub

Kadłub to podstawowy element konstrukcji jachtu, pełniący funkcję wodoszczelnej powłoki. Jego kształt decyduje o właściwościach żeglugowych, stabilności i prędkości.

Orientacja na jachcie

Dziób – przód jachtu (zaostrzony, poprawia opływ wody)
Rufa – tył jachtu (może być ostra, łyżkowa lub transom)
Burta nawietrzna – strona od której wieje wiatr
Burta zawietrzna – strona przeciwna
Prawa burta (sterburta) – gdy stoimy przodem do dzioba, jest po prawej stronie
Lewa burta (bakburta) – po lewej stronie

Kształty rufy

Rufa ostra (vikingowa) – tradycyjna, symetryczna, dobra w ciężkich warunkach
Rufa łyżkowa (canoe stern) – wąska, podniesiona, estetyczna
Rufa transom – prostopadle ścięta, umożliwia większą przestrzeń kokpitu i montaż silnika zaburtowego

Linie kadłuba

Przekroje kadłuba mają znaczenie dla jego właściwości: - Przekrój V – dobry w morzu, tnie fale, mniejszy opór przy silnym wietrze - Przekrój U (okrągłe dno) – wolniejszy start przechyłu, miękkie zachowanie - Przekrój płaski – szybki, stosowany w ślizgaczach i łodziach wyścigowych

Materiały kadłuba

Materiał	Zalety	Wady
Laminat poliestrowo-szklany (GRP/FRP)	Tani, odporny, łatwy do naprawy	Może ulec osmoza
Laminat epoksydowo-szklany	Wytrzymały, lekki, odporny na osmozę	Droższy
Drewno	Estetyczne, klasyczne, ciepłe	Wymaga konserwacji
Aluminium	Lekkie, wytrzymałe	Wymaga izolacji galwanicznej
Stal	Bardzo wytrzymała, tania	Ciężka, rdzewieje
Włókno węglowe (CFRP)	Najlżejsze i najwytrzymalsze	Bardzo drogie

Osmoza

Osmoza to zjawisko wnikania wody przez powłokę żelkotu w strukturę laminatu, prowadzące do powstawania pęcherzy. Zapobiega się jej przez: - regularne czyszczenie i malowanie dna - stosowanie farby epoksydowej jako bariery - przechowywanie jachtu „na sucho" poza sezonem

Pokład i nadbudówka

Pokład przykrywa kadłub od góry i stanowi platformę pracy dla załogi. Musi być wodoszczelny i antypoślizgowy. Stosuje się: - twardą piankę lub drewno tekowe jako wykładzinę - profile antypoślizgowe z laminatu

Nadbudówka (kabina) to wyniesiona część pokładu, mieszcząca wnętrze. W jej dachu często umieszczone są: - świetliki (okna) doświetlające wnętrze - wentylatory grawitacyjne (mushroom vents) - włazy zejściówki

Kokpit to wgłębienie w tylnej części pokładu, przeznaczone dla sternika i aktywnej załogi. Musi mieć otwory kokpitowe (samoopróżniające) umożliwiające odpływ wody przy zalaniu.

Rufowy pulpit – stalowa lub aluminiowa bariera na rufie, chroniąca przed wypadnięciem za burtę.

Dziobnick (dziobowy pulpit) – bariera na dziobie.

Relingi – poziome rury stalowe biegnące wzdłuż burt, napięte między pulpitami, z pionowymi słupkami (want).

Balast, miecz i stateczność

Balast (kil)

Jachty balastowe mają na dole kadłuba stały kil z ciężkiego materiału (zazwyczaj ołów lub żeliwo). Balast: - obniża środek ciężkości - zapewnia stateczność kształtową i wagową - przeciwdziała wywrotce - w skrajnym przypadku, po wywrotce, samoistnie przywraca jacht do pozycji pionowej

Miecz

Jachty mieczowe zamiast stałego kila mają wysuwaną płetwę mieczową. Miecz wsuwa się w skrzynkę mieczową biegnącą przez środek kadłuba.

Rodzaje mieczy:

Miecz obrotowy – obraca się na sworzniu, opiera o dno przy wejściu na mieliznę
Miecz szybrowy – podnoszony pionowo w górę w skrzynce
Skrzydło (leeboard) – stosowane w niektórych łodziach, przymocowane do burty

Zalety miecza: mniejsze zanurzenie, możliwość żeglugi na płytkiej wodzie, prostsze cumowanie przy nabrzeżu.

Wady miecza: mniejsza stateczność niż przy balastowym kilu, skrzynka mieczowa zabiera miejsce we wnętrzu.

Rodzaje stateczności

Stateczność kształtowa – wynikająca z szerokości i kształtu kadłuba; duży moment prostujący przy małych przechyłach
Stateczność wagowa (balastowa) – wynikająca z niskiego środka ciężkości; dobra przy dużych przechyłach
Kąt znikającej stateczności – kąt przechyłu, po którym jacht nie wróci samoczynnie do pionu; dla dobrych jachtów wynosi ponad 120°

Wnętrze jachtu

Rozkład pomieszczeń (od dziobu do rufy)

Forpik – dziobowy skład, przechowuje żagle, kotwicę, liny cumownicze
Toaleta (WC) – na Mazurach najczęściej toaleta chemiczna lub przenośny zbiornik
Kabina dziobowa – sypialnia z koja lub dwiema kojami
Mesa – główna przestrzeń życiowa z kanapami, stolikiem, miejscem na posiłki
Kambuz – kuchnia ze zlewem, kuchenką (gazową lub spirytusową), lodówką
Kabina nawigacyjna (na większych jachtach) – z chartplotterem, radiem, instrumentami
Achterpik – rufowy skład na bose, silnik, spare parts

Elementy wnętrza

Koje – miejsca do spania; muszą mieć pasy (leeboard) zabezpieczające przy przechyle
Bakisty – skrzynki pod siedzeniami i kojami, do przechowywania wyposażenia
Jaskółki – półki przy burtach kajuty
Gretingi – kratownicowe deski podłogowe w kambuz i mesie
Zęza – najniższe miejsce kadłuba pod gretigami, gdzie zbiera się woda; wymaga regularnego wybierania pompą zęzową
Zejściówka – otwór wejściowy do kajuty z drabiną zejściową

Omasztowanie

Maszt

Maszt to pionowy słup podtrzymujący żagle. Może być aluminiowy lub z włókna węglowego (lżejszy, droższy). Maszt może być: - Wolnostojący – bez wantów i sztagu (rzadko na jachtach żaglowych) - Z olinowaniem stałym – podtrzymywany przez stalowe liny

Bom

Bom to poziomy drzewiec mocowany do masztu przegubem (gooseneck). Trzyma dolny lik grota (dolna krawędź żagla). Bom może być wyposażony w: - boom vang (kicking strap) – lina lub hydraulika ograniczająca unoszenie bomu - reefing lines – liny do refowania (zwijania) grota - topping lift – fał bomu podtrzymujący go przy zwiętym grocie

Drzewce i stery

Bukszpryt – poziomy drzewiec na dziobie, służy do mocowania genakera lub spinakera
Szpryc – ukośny drzewiec na rufie (na niektórych jachtach)

Olinowanie stałe

Olinowanie stałe (standing rigging) trzyma maszt w pionie i przenosi obciążenia żagli na kadłub. Wykonane ze stalowej linki lub stali prętowej.

Elementy olinowania stałego

Element	Funkcja
Sztag (forestay)	Lina z masztu do dziobu; przenosi obciążenie foka
Achtersztag (backstay)	Lina z masztu do rufy; przeciwdziała zginaniu masztu do przodu
Wanty (shrouds)	Liny boczne trzymające maszt; dolne (lower shrouds) i górne (upper shrouds/cap shrouds)
Spreaders (crosstrees)	Poprzeczne rozpórki na maszcie rozszerzające kąt wantów
Trapez	Lina z masztu dla osoby balastującej na desce lub trapeziku

Naciąg i regulacja

Olinowanie stałe reguluje się przez karnasze (turnbuckle/riggscrew) – śrubowe napinacze montowane przy dolnych zakończeniach lin. Właściwy naciąg jest kluczowy: - zbyt luźne wanty – maszt może się wygiąć lub złamać - zbyt mocne – przeciążenie kadłuba, deformacja

Olinowanie ruchome

Olinowanie ruchome (running rigging) służy do sterowania żaglami.

Fały

Fał (halyard) – lina do wciągania żagla do góry. Na typowym slopie: - fał grota – wciąga grot wzdłuż masztu - fał foka/genuy – wciąga fok na forestay - fał spinakera – wciąga spinnaker przez bloczek na szczycie masztu

Szoty

Szot (sheet) – lina do regulacji ułożenia żagla. Główne szoty: - szot grota – steruje kątem grota, biegnie przez klocek na bom i dalej do windy/knagi - szot foka – steruje kątem foka; fok ma dwa szoty (jeden po każdej burcie) - szot spinakera – steruje spinakerem od zawietrznego narożnika

Inne liny ruchome

Cunningham – napina liku przedni grota (reguluje profil żagla)
Outhaul (szot dolny grota) – napina dolny lik grota na bomie
Backstay runner – regulowany achtersztag (split backstay)
Traveler – prowadnica szotu grota na rufie, umożliwia zmianę kąta żagla
Topping lift – podtrzymuje bom przy zwiniętym grocie

Żagle

Grot

Grot (mainsail) – główny żagiel przymocowany do masztu i bomu. Narożniki grota: - Hals – dolny przedni narożnik (przy maszcie) - Szot (clew) – dolny tylny narożnik (na bomie) - Szczyt (head) – górny narożnik

Krawędzie grota: - Liko przednie (luff) – przymocowane do masztu - Liko tylne (leech) – wolna tylna krawędź - Dolny lik (foot) – na bomie

Refowanie – zmniejszanie powierzchni grota przez zwinięcie dolnej jego części. Metody: - refowanie na rolce (roll boom) - refowanie na lik (punkt refowania, beztany)

Fok i genua

Fok – mniejszy żagiel dziobowy, zazwyczaj nie zachodzący za maszt.

Genua – większy żagiel dziobowy zachodzący poza maszt. Numeracja: genua nr 1 (największa, 150% LP), nr 2 (~130%), nr 3 (~100%).

Foki i genuye mogą być nawijane na rolce sztagu (rollerfurling) – umożliwia szybkie i łatwe zwijanie i rozwijanie z kokpitu.

Spinaker i genaker

Spinaker – symetryczny balonowy żagiel stosowany na kursach pełnych (bajdewind do fordewindu). Bardzo duży, wymaga spinaker bomu (spinnaker pole).

Genaker (asymetryczny spinaker) – asymetryczny żagiel dziobowy stosowany na kursach baksztag. Obsługa łatwiejsza niż spinakera.

Żagle na keczu i kutrze

Kecz (ketch) – dwa maszty; tylny (bezanmaszt) jest niższy i stoi przed pawężą
Jol (yawl) – dwa maszty; bezanmaszt za pawężą (za płetwą sterową)
Kuter (cutter) – jeden maszt z dwoma żaglami dziobowymi (sztakslem i fokiem)

Ster i układ sterowy

Typy sterów

Ster z rumplem – bezpośrednie przełożenie; sternik trzyma rumpel i popycha go w stronę przeciwną do zamierzonego obrotu
Ster z kołem sterowym – poprzez przekładnię linkową, zębatkową lub hydrauliczną; na większych jednostkach

Płetwy sterowe

Ster zawiesowy (skeg-hung rudder) – oparty na stopce (skeg) przy rufie; mocny i prosty
Ster zawieszony (spade rudder) – „wiszący" bez stopy; nowocześniejszy, lżejszy w sterowaniu
Ster podkadłubowy – chowany w kadłubie (catamaran)

Autopilot

Elektroniczny autopilot utrzymuje zadany kurs. Typy: - Ster wiosłowy (windvane) – mechaniczny, działa bez prądu, utrzymuje kurs względem wiatru - Autopilot elektryczny – tańszy, krótszy zasięg pracy - Autopilot hydrauliczny – pewniejszy, na dużych jednostkach

Silnik pomocniczy

Silnik zaburtowy

Mocowany na pawęży lub skrzydełku rufowym. Zalety: tani, łatwy demontaż. Wady: hałaśliwy, narażony na zalanie.

Silnik stacjonarny

Montowany wewnątrz kadłuba. Napędza śrubę przez wał i dławnicę. Typy: - Silnik diesla (najczęstszy na jachtach morskich) - Silnik benzynowy (śródlądowe jachty rekreacyjne) - Silnik elektryczny (coraz popularniejszy, cichy, zero-emisyjny)

Dławnica i wał

Dławnica to uszczelnienie miejsca, gdzie wał przechodzi przez poszycie kadłuba. Wymaga regulacji i smarowania. Zbyt luźna dławnica powoduje przeciek; zbyt mocno dokręcona niszczy uszczelki i wał.

Śruba napędowa

Śruba może być: - Stała – zawsze zanurzana; tworzy opór podczas żeglugi - Składana (folding propeller) – składa łopaty przy żeglarstwie, mniejszy opór - Nastawna (feathering propeller) – obraca łopaty wzdłuż osi, najniższy opór

Instalacje jachtowe

Instalacja elektryczna

Akumulator – rozruchowy (dla silnika) i serwisowy (do oświetlenia, elektryki)
Ładowanie – alternator silnikowy, panel słoneczny (solar panel), turbina wiatrowa
Napięcie robocze – 12V (małe jachty) lub 24V (duże jachty)
Gniazdka 230V – przez przetwornicę (inwerter) lub z lądu (shore power)
Wyłącznik główny – musi być łatwo dostępny w sytuacji awaryjnej

Instalacja wodna

Zbiornik wody słodkiej – 50–200 l zależnie od jachtu
Pompa elektryczna lub nożna do wody
Kocioł podgrzewania wody – podgrzewany przez silnik lub elektryczny boiler
Zbiornik szarej wody – zbiera wodę ze zlewu i prysznica

Instalacja gazowa

Butla LPG (propan-butan) przechowywana w szczelnej skrzynce na zewnątrz kajuty lub na rufie
Skrzynka butlowa musi mieć otwory wentylacyjne odprowadzające gaz w dół (propan cięższy od powietrza)
Kurek gazowy zamykany po każdym użyciu
Czujnik gazu w kambuz zalecany

Pompa zęzowa

Ręczna pompa zęzowa – obowiązkowa; musi działać bez energii elektrycznej
Elektryczna pompa zęzowa z pływakowym włącznikiem automatycznym
Zęzę należy regularnie sprawdzać i wybierać wodę

Wyposażenie pokładowe

Windy i knagi

Winda (winch) – mechaniczny bęben do wybierania i trzymania lin pod obciążeniem; samohamowne (self-tailing) lub zwykłe
Winda kotwiczna (windlass) – elektryczna lub ręczna winda do łańcucha kotwicznego
Knaga – metalowy element do blokowania liny; zacisk lub rolkowa
Cleat (karabink) – metalowa otwierana klamra do szybkiego przypinania

Bloczki i prowadnice

Bloczek (block) – koło zmieniające kierunek liny; z jednym, dwoma lub więcej rolkami
Wielokrążek (tackle) – układ bloczków zwiększający siłę
Prowadnica linki (fairlead) – zmienia kierunek liny z minimalnym tarciem

Odbijacze i cumy

Odbijacze (fenders) – gumowe lub plastikowe poduszki zawieszane przy cumowaniu, chroniące burtę
Cumy – mocne liny cumownicze; dziobowe, rufowe i szwungi (spring lines)
Bomki (deck cleats) – punkty zaczepienia cum

Oświetlenie nawigacyjne

Każdy jacht musi mieć sprawne światła: - Czerwone (lewa burta) – kąt 112,5° - Zielone (prawa burta) – kąt 112,5° - Białe rufowe – kąt 135° - Białe topowe (masztowe) – widoczne z 360° (lub z przodu przy motorze) - Kotwiczne (all-round white) – widoczne ze wszystkich kierunków

Elektronika i instrumenty

Kompas

Podstawowy przyrząd nawigacyjny
Musi być skompensowany (dewiacja zniwelowana przez magnesy korekcyjne)
Kompas rufowy widoczny dla sternika

Prędkościomierz i log

Log (speedometer) – mierzy prędkość przez wodę (STW – Speed Through Water)
Log sumacyjny – zlicza dystans pokonany przez wodę
Impeller (śmigło) lub ultradźwięki

Echosonda

Mierzy głębokość wody pod kilem za pomocą ultradźwięków
Wyświetla głębokość pod przetwornikiem lub pod kilem (po kalibracji)

GPS i Chartplotter

GPS – określa pozycję geograficzną z dokładnością kilku metrów
Chartplotter – GPS zintegrowany z mapą elektroniczną; wyświetla pozycję na mapie
Zawsze należy weryfikować wskazania GPS z obserwacją terenu

Radio VHF

Kanał 16 – kanał ratunkowy i wywołania; trzeba go stale nasłuchiwać
Zasięg: 10–30 Mm w zależności od warunków i wysokości anteny
Do komunikacji z innymi statkami i z lądem (mariny, śluzy)
Wymagana licencja operatora SRC (Short Range Certificate)

AIS

AIS (Automatic Identification System) – automatyczny system identyfikacji statków
Transponder AIS – nadaje i odbiera pozycję, prędkość, kurs innych statków
Odbiornik AIS – tylko odbiera, nie nadaje
Pomaga w unikaniu kolizji, szczególnie w złej widoczności

Pielęgnacja i konserwacja

Kadłub

Mycie po każdym sezonie
Szlifowanie i malowanie podwodnej części farbą przeciwporostową (antyfouling)
Kontrola gelcoatu pod kątem pęknięć i osmotycznych pęcherzy
Woskowanie nadwodnej części kadłuba

Olinowanie

Roczny przegląd wantów i sztagu – szukamy przerwanych drutów i korozji
Sprawdzanie karnaszy (turnbuckle) i szekli – mocowanie do pokładu
Kontrola luków i manżety masztu

Mechanika

Regularne wymiany oleju w silniku
Kontrola dławicy (przecieki)
Smarowanie sterowania (linkage, bloki)
Sprawdzanie żył elektrycznych i złącz

Przechowywanie zimowe

Na wodzie – ogrzewanie i odpowietrzanie, zamarznięcia mogą uszkodzić kadłub
Na lądzie – jacht ustawiany na kracie lub kozłach; kadłub wyczyszczony, żagle zdjęte
Spuszczenie wody z instalacji wodnej (zamrożenie pęka rury)